Co spór o Trybunał Konstytucyjny oznacza dla obywateli i przedsiębiorców?

Co spór o Trybunał Konstytucyjny oznacza dla obywateli i przedsiębiorców?

blank

Kiedy politycy spierają się o Trybunał Konstytucyjny, wielu obywateli może uznać ten konflikt za niezrozumiały. Tymczasem stawką nie są wyłącznie stanowiska sędziów czy interpretacje przepisów. Stawką jest bezpieczeństwo prawne obywateli i przedsiębiorców w sytuacji, gdy państwo postanowi sięgnąć po więcej władzy, niż pozwala mu Konstytucja.

Debata o Trybunale Konstytucyjnym od lat przypomina spór prowadzony w hermetycznym języku prawników i polityków. Dla wielu obywateli jest to konflikt odległy od codziennego życia, dotyczący głównie sędziów, procedur i sporów kompetencyjnych. To poważny błąd. Prawdziwe pytanie nie brzmi bowiem, kto ma rację w sporze o Trybunał. Prawdziwe pytanie brzmi: kto obroni obywatela, przedsiębiorcę lub właściciela nieruchomości, gdy państwo przekroczy granice wyznaczone przez Konstytucję? To właśnie w odpowiedzi na to pytanie ukrywa się znaczenie Trybunału Konstytucyjnego.

Dlaczego przedsiębiorcy powinni interesować się Trybunałem?

Przedsiębiorca potrzebuje przede wszystkim przewidywalności. Inwestując pieniądze, zatrudniając pracowników czy zawierając wieloletnie kontrakty, musi wiedzieć, że zasady gry nie zostaną nagle zmienione. Wyobraźmy sobie sytuację, w której parlament uchwala ustawę nakładającą nowe obciążenia finansowe, ograniczającą możliwość prowadzenia określonej działalności albo ingerującą w prawo własności. W państwie prawa takie przepisy mogą zostać poddane kontroli konstytucyjnej. Jeżeli okaże się, że naruszają Konstytucję, powinny zostać usunięte z systemu prawnego. 

Jeżeli jednak kontrola konstytucyjna przestaje działać skutecznie, przedsiębiorcy zostają praktycznie sami wobec państwa. Nawet jeśli nowe regulacje budzą poważne wątpliwości konstytucyjne, mogą obowiązywać przez wiele lat i wywoływać realne straty finansowe. Dla biznesu oznacza to wzrost ryzyka inwestycyjnego. A tam, gdzie rośnie niepewność prawa, maleją inwestycje, innowacyjność i gotowość do podejmowania nowych przedsięwzięć.

Problem jest jednak jeszcze poważniejszy. Przedsiębiorca musi mieć pewność nie tylko co do treści prawa, ale także co do niezależności instytucji, które to prawo kontrolują. Sąd konstytucyjny może pełnić swoją funkcję wyłącznie wtedy, gdy jest postrzegany jako organ stojący ponad bieżącym sporem politycznym.

Pokusa kontroli politycznej

Tymczasem w polskiej debacie publicznej coraz częściej pojawiają się wypowiedzi sugerujące polityczne utożsamianie części wymiaru sprawiedliwości z określonymi obozami politycznymi. Premier Donald Tusk mówił publicznie o potrzebie doprowadzenia do sytuacji, w której „nasi sędziowie wejdą do gmachu Trybunału Konstytucyjnego”, Prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski w wystąpieniach politycznych posługiwał się określeniem „nasi sędziowie” w odniesieniu do części środowiska sędziowskiego.

Niezależnie od tego, jakie były intencje autorów tych wypowiedzi, sam fakt używania takiego języka powinien budzić niepokój. W państwie prawa nie ma bowiem miejsca na „naszych” i „waszych” sędziów. Są wyłącznie sędziowie związani Konstytucją i ustawami. Jeżeli obywatele lub przedsiębiorcy zaczynają odnosić wrażenie, że skład sądu konstytucyjnego jest postrzegany przez polityków jako element politycznej strategii, podważone zostaje zaufanie do całego mechanizmu kontroli konstytucyjności prawa.

Dla przedsiębiorcy ma to znaczenie bardzo praktyczne. Gdy inwestuje oszczędności życia, buduje zakład produkcyjny, zaciąga wieloletni kredyt albo zatrudnia setki pracowników, musi wierzyć, że w razie uchwalenia niekonstytucyjnych regulacji znajdzie się niezależny organ gotowy ocenić je wyłącznie przez pryzmat Konstytucji, a nie sympatii politycznych. Rynek nie potrzebuje „sędziów Premiera” ani „sędziów rządzącej koalicji”. Potrzebuje sędziów, którzy potrafią powiedzieć „nie” każdej władzy, niezależnie od tego, kto aktualnie sprawuje rządy.

Pokusa nadużyć to nie tylko problem dla przedsiębiorców

Przedsiębiorca może pogodzić się z niekorzystnym wyrokiem. Nie może natomiast funkcjonować w przekonaniu, że wynik sporu zależy od tego, która siła polityczna obsadziła skład orzekający. To właśnie dlatego niezależny Trybunał Konstytucyjny nie jest luksusem dla prawników. Jest jednym z filarów bezpieczeństwa gospodarczego państwa.

Spór o Trybunał dotyczy wszystkich obywateli. Konstytucja chroni bowiem nie tylko wolność działalności gospodarczej, ale także prawo własności, prawo do sądu, zasadę równości wobec prawa czy ochronę życia prywatnego. Jeżeli państwo przekracza konstytucyjne granice, to właśnie sąd konstytucyjny powinien móc skutecznie reagować. Historia pokazuje, że większość ograniczeń praw i wolności nie pojawia się nagle. Najczęściej są one wprowadzane pod hasłami walki z kryzysem, przywracania praworządności, zwiększania bezpieczeństwa czy realizacji ważnych celów społecznych. Problem polega na tym, że nawet najbardziej szlachetne cele nie usprawiedliwiają łamania konstytucyjnych gwarancji. Dlatego demokratyczne państwa nie opierają się wyłącznie na dobrej woli rządzących. Tworzą również instytucje kontroli.

Każda władza, niezależnie od opcji politycznej, jest przekonana o słuszności własnych działań. To naturalne. Właśnie dlatego demokracje konstytucyjne zakładają istnienie mechanizmów ograniczających władzę. Problem zaczyna się wtedy, gdy instytucje kontroli są osłabiane, kwestionowane lub przedstawiane jako przeszkoda w realizacji programu politycznego. Wówczas pojawia się niebezpieczne przekonanie, że skoro większość wygrała wybory, może robić wszystko. Tymczasem istota demokracji polega nie tylko na rządach większości. Polega również na ochronie mniejszości i praw jednostki. Bez tej równowagi demokracja może stopniowo przekształcić się w system, w którym władza sama wyznacza granice swoich kompetencji.

Dlaczego to ważne właśnie dziś?

Polacy przez wiele lat przyzwyczaili się do przekonania, że podstawowe prawa są czymś trwałym i oczywistym. W rzeczywistości żadne prawa nie bronią się same. Ich skuteczność zależy od instytucji zdolnych egzekwować konstytucyjne ograniczenia wobec państwa. Spór o Trybunał Konstytucyjny nie jest więc wyłącznie sporem o sędziów, procedury czy konkretne orzeczenia. Jest sporem o to, czy obywatel będzie miał gdzie szukać ochrony, gdy państwo przekroczy swoje uprawnienia. Dzisiaj może chodzić o kwestie podatkowe. Jutro o własność prywatną. Pojutrze o wolność prowadzenia działalności gospodarczej, ochronę prywatności lub prawa socjalne.

Największym błędem jest przekonanie, że osłabienie kontroli konstytucyjnej jest problemem samych prawników lub polityków. W rzeczywistości skutki takich procesów zawsze odczuwają zwykli ludzie. Przedsiębiorca odczuwa je w postaci niepewności prawa. Obywatel w postaci słabszej ochrony swoich wolności. Państwo w postaci spadku zaufania do instytucji publicznych.

Dlatego pytanie o przyszłość Trybunału Konstytucyjnego jest w istocie pytaniem o bezpieczeństwo prawne każdego z nas. Nie o to, kto wygra bieżący spór polityczny, lecz o to, czy obywatel będzie miał skuteczną ochronę wtedy, gdy władza przekroczy granice wyznaczone przez Konstytucję.

Trybunał wielokrotnie chronił konkretne prawa obywateli

Dla wielu osób dyskusje o kontroli konstytucyjności prawa brzmią abstrakcyjnie. Tymczasem orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego pokazuje, że jego działalność wielokrotnie dotyczyła spraw mających bezpośredni wpływ na sytuację finansową milionów obywateli i przedsiębiorców. 

Jednym z najbardziej znanych przykładów był wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. (P 20/16) dotyczący kobiet urodzonych w 1953 r. Trybunał uznał, że państwo naruszyło zasadę zaufania obywatela do państwa i prawa, zmieniając zasady obliczania emerytur już po tym, jak zainteresowane osoby podjęły decyzje o przejściu na wcześniejszą emeryturę. Wyrok otworzył drogę do ponownego ustalenia wysokości świadczeń dla tysięcy osób.

W wyroku z 24 lutego 2021 r. (SK 39/19) Trybunał uznał za niezgodne z Konstytucją automatyczne stosowanie najwyższych stawek podatku od nieruchomości wobec przedsiębiorców wyłącznie dlatego, że prowadzili działalność gospodarczą. Trybunał podkreślił, że samo posiadanie nieruchomości przez przedsiębiorcę nie oznacza jeszcze, że nieruchomość jest wykorzystywana do celów biznesowych i powinna podlegać wyższemu opodatkowaniu. Trudno o bardziej praktyczny przykład znaczenia kontroli konstytucyjnej. Sprawa dotyczyła realnych pieniędzy pozostających w kieszeniach przedsiębiorców.

Dlatego spór o Trybunał Konstytucyjny nie jest sporem o jedną instytucję. Jest sporem o to, czy obywatel nadal będzie miał skuteczne narzędzie obrony przed państwem, gdy ustawodawca lub rząd przekroczą granice wyznaczone przez Konstytucję. Właśnie dlatego skutki osłabienia kontroli konstytucyjnej mogą odczuć nie politycy, lecz miliony zwykłych obywateli i przedsiębiorców.

Autor tekstu
Monika Smusz-Kulesza

Monika Smusz-Kulesza

Sędzia Sądu Okręgowego w Łodzi, doktor nauk prawnych, członek zarządu Ogólnopolskiego Zrzeszenia Sędziów „Aequitas”, adiunkt na Uniwersytecie Łódzkim.

Wyszukiwarka
Kategorie
Monika Smusz-Kulesza

Monika Smusz-Kulesza

Sędzia Sądu Okręgowego w Łodzi, doktor nauk prawnych, członek zarządu Ogólnopolskiego Zrzeszenia Sędziów „Aequitas”, adiunkt na Uniwersytecie Łódzkim.

blank
Pobierz artykuł w PDF
Czytaj więcej
blank