Troska o środowisko nie usprawiedliwia urzędniczej samowoli

Ze smogiem trzeba walczyć, ale nie można robić tego na oślep. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał wyrok dotyczący mazowieckiego Programu Ochrony Powietrza i pokazał samorządowcom granicę, której nie wolno przekraczać. Nawet w imię ochrony zdrowia nie można dowolnie wybierać grupy mieszkańców, na którą nakłada się zakazy, nie przedstawiając mocnych argumentów i rzetelnych danych.

7 lipca 2026 NSA oddalił skargę kasacyjną Sejmiku Województwa Mazowieckiego. Tym samym utrzymał wcześniejszy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który zakwestionował część zapisów programu ochrony powietrza dotyczących korzystania z kominków. Sprawa dotyczyła przepisów obowiązujących w latach 2020-2023. Ograniczenia obejmowały kominki, które nie były jedynym źródłem ogrzewania budynku. Problem polegał jednak nie na samym pomyśle ograniczania emisji, lecz na sposobie, w jaki przepisy zostały napisane.

Choć skarżącym był jeden z mieszkańców Mazowsza, to w sprawę bardzo mocno zaangażowało się środowisko rzemieślnicze, z Cechem Zdunów Polskich na czele. Przedstawiciele Cechu Zdunów wspierali skarżącego swoimi opiniami, zarówno na etapie postępowania w pierwszej, jak i w drugiej instancji.

Sąd uznał, że władze województwa nie wykazały dostatecznie, dlaczego zakaz miał obejmować właśnie określoną grupę urządzeń. Kominki spalające biomasę potraktowano surowiej, podczas gdy podobnych ograniczeń nie zastosowano wobec części urządzeń wykorzystujących węgiel. Taka różnica wymagała konkretnego uzasadnienia. Tego zabrakło.

Wyrok nie oznacza oczywiście pełnej swobody palenia w kominkach. Nie unieważnia też mazowieckiej uchwały antysmogowej ani obecnie obowiązujących planów działań w czasie przekroczeń norm jakości powietrza. Dotyczy konkretnej, wcześniejszej wersji programu i sposobu wprowadzenia części ograniczeń.

Program ochrony powietrza wymaga dowodów

Samorząd ma nie tylko prawo, ale wręcz obowiązek reagować, gdy jakość powietrza zagraża mieszkańcom. Nie oznacza to jednak, że może sięgać po najprostszy zakaz bez dokładnego sprawdzenia, kto rzeczywiście odpowiada za emisję i które rozwiązanie przyniesie najlepszy efekt.

W takich sprawach nie wystarczy wskazać urządzenia, w którym pali się drewnem, i uznać problem za rozwiązany. Inaczej działa stary, niesprawny piec, a inaczej nowoczesny kominek spełniający wymagania emisyjne. Znaczenie ma także jakość opału, wilgotność drewna, sposób eksploatacji oraz częstotliwość korzystania z urządzenia.

Przepisy powinny więc wynikać z pomiarów i analiz, a nie z przekonania, że najłatwiej ograniczyć to, co jest dobrze widoczne i politycznie wygodne. Jeżeli władza chce mieszkańcom zabronić korzystania z legalnie kupionych urządzeń, musi jasno wykazać, że taki zakaz jest potrzebny, proporcjonalny i rzeczywiście poprawi jakość powietrza.

Ochrona powietrza nie zwalnia z dobrego prawa

Spór o mazowieckie kominki wykracza daleko poza jedną uchwałę i jedną grupę mieszkańców. Pokazuje bowiem, jak łatwo słuszny cel może zostać wykorzystany do tworzenia niedopracowanych przepisów.

Nie chodzi wszak o obronę każdego kominka i każdego sposobu spalania drewna. Urządzenia o wysokiej emisji powinny być wymieniane, a osoby palące odpadami lub mokrym drewnem powinny ponosić konsekwencje. Nie można jednak traktować na równi starych kopciuchów, nowoczesnych urządzeń i wszystkich ich użytkowników.

Wyrok NSA przypomina samorządom rzecz podstawową: walka ze smogiem nie może polegać na szukaniu wygodnego winnego. Musi opierać się na danych, równym traktowaniu mieszkańców i przepisach, które da się uczciwie obronić przed sądem. Czyste powietrze jest zbyt ważne, by chronić je za pomocą prawa pisanego na skróty.