Wbrew obiegowej opinii Putin nie marzy o powrocie do czasów Związku Sowieckiego. Jego polityka to świadome nawiązanie do carskiej tradycji – z cerkwią, autokracją i kultem Romanowów w roli głównej.
Być może kogoś zaskoczy mój tekst będący ad vocem do książki „Nadchodzi Imperialna Rosja” Arkadiusza Siwko – Carat XXI wieku – oraz recenzji Marcina Rosołowskiego opublikowanej na tym portalu. Na Dobitnie.pl zajmuję się zasadniczo kwestiami energetyczno-klimatycznymi, jednak moje pierwsze wykształcenie to historia – z zamiłowania historia najnowsza. Pracę magisterską na „czerwonym katowickim uniwersytecie” pisałem w latach 1988–1989 o Korpusie Ochrony Pogranicza, wtedy temat bardzo słabo opracowany w krajowych źródłach. Dlatego uważnie obserwuję publikacje i analizy strategiczne dotyczące historii i teraźniejszości Rosji.
Bardzo wysoko oceniam pracę źródłową, jaką wykonał Arkadiusz Siwko w swojej książce, jednak nie zgadzam się z fundamentalnym stwierdzeniem, iż Putin ideologicznie nawiązuje do Związku Sowieckiego i jako taki chce go odbudować.Powołam się tu na doskonałą publikację Instytutu Pamięci Narodowej z 2023 roku – Imperium Zła. Wczoraj i dziś. Rozważania o rosyjskim imperializmie. Jest to praca zbiorowa, zawierająca artykuły przygotowane na sympozjum w Oddziale IPN w Lublinie. Wybitni specjaliści – historycy-sowietolodzy, badacze wojskowości i dziejów służb specjalnych – rozpracowują tam zagadnienie współczesnego rosyjskiego imperializmu. Szczególnie istotny jest artykuł Adama Jawora, znawcy rosyjskich służb specjalnych: Rosyjska wojna mentalna – Od Czerwonego do Białego Caratu.
Co zaprzecza tezie, że „idée fixe” Putina jest odbudowa ZSRR? Po pierwsze – symbioza z Cerkwią Moskiewską, po drugie – powszechne budowanie kultu carów z dynastii Romanowów.Patriarcha Cyryl przedstawia Putina jako obrońcę „świętej Rosji” i tradycyjnych wartości. W dekrecie z listopada 2022 roku Putin ogłosił ochronę „wartości duchowych i moralnych” jako fundament polityki państwowej. To wprost powrót do triady Mikołaja I: prawosławie, autokracja, narodowość. Niewiele osób wie, że na Krymie, przejętym siłą od Ukrainy w 2014 roku, nie stawiano pomników Lenina, lecz cara Aleksandra III.
Mit odbudowy ZSRR jest wygodnym narzędziem propagandy. Kreml sięga po sowieckie symbole, szczególnie mit zwycięstwa z 1945 roku, by mobilizować społeczeństwo i uzasadniać agresję wobec Ukrainy. Dla Zachodu ten mit jest równie użyteczny, bo pozwala sprowadzać politykę Putina do prostych analogii: „nowy Stalin”, „zimna wojna 2.0”. Jednak – jak wskazuje Carnegie Endowment – Putin widzi historię Rosji jako ciągłość: od Rusi, przez carat, po współczesność, gdzie ZSRR był tylko epizodem w historii imperium.
Jan Kucharzewski pisał w swoim przedwojennym monumentalnym dziele Od Białego do Czerwonego Caratu, że rosyjski ustrój to jedynie zmienna fasada, a istotą jest zawsze imperium. Carat, bolszewizm i współczesna Federacja Rosyjska to różne wcielenia tej samej logiki. Putin w pełni realizuje tę diagnozę.
Inspiracje intelektualne
Putin nie czerpie inspiracji z Marksa i Lenina. Źródła jego ideologii tkwią w tradycji carskiej i emigracji białej. Iwan Iljin pisał o potrzebie autokracji i duchowej misji Rosji; Nikołaj Bierdiajew akcentował unikalność rosyjskiej cywilizacji; Lew Gumilow stworzył teorię „pasjonarności” narodów; Piotr Stołypin był symbolem silnej ręki i modernizacji. Te postacie stały się fundamentem konserwatywnego światopoglądu Kremla. W polityce praktycznej ogromny wpływ mieli też doradcy i ideolodzy nowego reżimu: Władisław Surkow – twórca pojęcia „suwerenna demokracja”, Aleksandr Dugin – autor geopolityki eurazjatyckiej, Aleksandr Prochanow – publicysta, który podsuwał Putinowi mesjanistyczną narrację Rosji. Wszystkich łączyło jedno: odrzucenie komunizmu i wskazanie caratu jako prawdziwego punktu odniesienia.
Kluczowi doradcy
Do tego historycznego i współczesnego grona dochodzą osoby kluczowe w otoczeniu Putina, które w ostatnich latach szczególnie wzmocniły kurs imperialny. To „siłownicy”: Nikołaj Patruszew – były szef FSB i sekretarz Rady Bezpieczeństwa – oraz Siergiej Naryszkin, obecny szef SWR (wywiadu zagranicznego). Obaj mocno kreują Rosję jako „cywilizację oblężoną”, odwołując się do retoryki ciągłości imperium. Wzmacniają tezę, że Zachód chce „rozbić Rosję na małe księstewka”, a jej misją dziejową jest temu zapobiec. Przekonują Putina, że Rosja musi przedstawiać się „zgniłej zachodniej cywilizacji” jako bezpośrednia spadkobierczyni Imperium Romanowów. Powstrzymać to może wizja państwa autorytarnego, opartego na służbach i armii – wzorowanej na carskiej Ochrance i generalicji. Szczególną rolę ma tu do odegrania wojsko – elitarny zasób społeczeństwa. To powtórzenie roli armii z czasów carskich, gdy była ona ostoją państwa i cywilizacyjną „szkołą narodu”.
Rosja po wojnie krymskiej 1853–1856, gdzie starła się z koalicją państw zachodnich i przegrała, cierpliwie odbudowywała pozycję imperium, by stać się kluczowym fundamentem Ententy w I wojnie światowej. Dziś również element krymski ma symboliczne znaczenie – Moskwa rozgrywa globalne napięcia, by odzyskać status mocarstwa. To zadanie realizuje Siergiej Ławrow, minister spraw zagranicznych.
Putin jako następca Piotra Wielkiego
Putin sam siebie porównuje do Piotra Wielkiego. W 2022 roku powiedział, że podobnie jak Piotr „odzyskuje rosyjskie ziemie”. Time zauważył, że Putin widzi siebie w linii carów – Piotra, Katarzyny, Aleksandra, Mikołaja – jako władców ekspansji i mocarstwowości. To świadome budowanie imperialnej genealogii, w której Lenin i Stalin są marginalni.
Carat XXI wieku
Rosja Putina to carat XXI wieku. Nie jest to Związek Sowiecki 2.0, lecz odtworzenie imperium Romanowów w nowej formie. Putin czerpie inspiracje od Iljina, Bierdiajewa, Gumilowa, Stołypina, Dugina i Surkowa. Cerkiew nadaje mu legitymizację religijną. Aleksander III i Piotr Wielki stają się jego wzorcami. A w najbliższym otoczeniu Putina kluczową rolę odgrywają Patruszew i Naryszkin – pierwszy jako architekt ideologii autorytarnej i „oblężonej twierdzy”, drugi jako konstruktor polityki historycznej, która przedstawia współczesną Rosję jako bezpośrednią spadkobierczynię caratu.
fot. CC Wikipedia