Siedem razy przyjeżdżała do okupowanej Polski jako emisariuszka rządu na uchodźstwie, przewożąc dokumenty i pieniądze dla podziemia oraz pomagając ludziom. Po wojnie państwo odebrało jej warszawski majątek, a po 1989 r. rodzina rozpoczęła starania o jego odzyskanie. Część spraw własnościowych związanych z Nowym Światem pozostaje jednak nierozstrzygnięta do dziś.
7 października na ścianie kamienicy przy Nowym Świecie 25 w Warszawie z inicjatywy Fundacji Frassati odsłonięto tablicę poświęconą Lucianie Frassati-Gawrońskiej. W uroczystości uczestniczyli m.in. ambasador Włoch Luca Franchetti Pardo, nuncjusz apostolski abp Antonio Guido Filipazzi, przedstawicielka polskiego MSZ, były prezydent Warszawy Marcin Święcicki i rodzina Gawrońskich.
Podczas II wojny światowej Luciana Frassati-Gawrońska siedem razy przyjeżdżała do okupowanej Polski jako emisariuszka Rządu RP na uchodźstwie. Przewoziła informacje, dokumenty i pieniądze dla polskiego podziemia, pomagała ludziom zagrożonym przez Niemców i interweniowała w sprawie polskich profesorów. W 1993 r. została odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi RP.
Podczas uroczystości mówiono o odwadze, wdzięczności i polsko-włoskiej przyjaźni. Tablica ma przypominać o osobie, która przez całe życie pozostawała mocno związana z Polską.
Nowy Świat 25 nie jest przy tym przypadkowym miejscem. Historia rodziny Frassati-Gawrońskich i Pasażu Italia sięga połowy lat dwudziestych XX wieku.
87 tysięcy dolarów i Pasaż Italia
W tym przypadku trudno mówić o niejasnym pochodzeniu praw do nieruchomości.
W maju 1926 r. Luciana Frassati-Gawrońska kupiła posesje przy Nowym Świecie 23 i 25 od Instytutu Wydawniczego „Biblioteka Polska”. Zapłaciła 87 tys. dolarów – po uwzględnieniu inflacji odpowiadałoby to dziś kwocie ok. 1,6 mln dolarów, czyli ok. 6,4 mln zł.
Dwa lata później rozpoczęła się rozbudowa kompleksu i budowa Pasażu Italia. Działały tam sklepy, Caffè Italia, kino Studio i dancing Bodega. Miejsce przez lata było częścią życia przedwojennego Nowego Światu.
W 1944 r. kamienice pod numerami 23 i 25 zostały zniszczone. Część zabudowy w głębi posesji przetrwała wojnę. Po jej zakończeniu nieruchomości Luciany zostały objęte skutkami dekretu Bieruta. Mimo upływu ponad 80 lat kwestia praw do tych nieruchomości pozostaje nierozstrzygnięta do dziś.
Po 1989 roku: starania o odzyskanie majątku
Po upadku PRL Luciana wraz z córką Wandą Gawrońską rozpoczęły starania o odzyskanie rodzinnego majątku.
W 2000 r. na podstawie decyzji Prezydenta Warszawy Lucianie zwrócono kamienicę przy Nowym Świecie 25. W 2005 r. Wanda Gawrońska założyła Fundację Frassati. Dwa lata później przekazała jej roszczenia dotyczące pozostałych nieruchomości Pasażu Italia. W 2007 r. zapadły kolejne decyzje dotyczące nieruchomości na rzecz Fundacji.
Po kilkudziesięciu latach kolejne decyzje mogły sprawiać wrażenie, że państwo stopniowo porządkuje skutki powojennego wywłaszczenia.
Część spraw własnościowych pozostaje jednak otwarta
Jednym z elementów obecnej sytuacji prawnej jest postępowanie Komisji do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich dotyczące decyzji Prezydenta Warszawy z 26 maja 2014 r. w sprawie gruntu przy Nowym Świecie 23. Wszczęto je 2 lipca 2025 r. i do dziś nie zostało zakończone. Najnowszy termin rozstrzygnięcia wyznaczono na 16 listopada 2026 r.
Luciana była przedwojenną właścicielką, a po 1989 r. o odzyskanie majątku występowały najpierw ona sama, a później jej córka. Kolejne decyzje wydawały polskie urzędy, a rodzinny związek z tym miejscem jest udokumentowany od stu lat.
Fundacja wskazuje, że przedłużająca się niepewność prawna utrudnia rewitalizację Pasażu Italia i podejmowanie decyzji o dalszych inwestycjach w to miejsce.