Przeciwnicy Jarosława Kaczyńskiego przewidywalnie sprowadzili jego wystąpienie na Krynica Forum 2026 do jednego hasła: Polexit. Donald Tusk ogłosił, że prezes PiS chce rozpoczęcia negocjacji dotyczących wyjścia Polski z Unii Europejskiej, a politycy obozu rządzącego natychmiast zaczęli straszyć Polaków granicami celnymi, kontrolami paszportowymi i utratą unijnych funduszy. – Jestem w stanie nawet uwierzyć, że nie zrozumieli zasadniczej części przemówienia. A szkoda, bo ich dotyczy, i to jest dużo groźniejsza dla nich niż Polexit – mówił na Kanale Dobitnie Wiktor Świetlik
Owszem, prezes PiS mówił o możliwości rozpoczęcia rokowań dotyczących wyjścia z UE, ale wyraźnie umieścił ten scenariusz wśród rozwiązań ostatecznych, ryzykownych, które należałoby rozważyć dopiero wtedy, gdyby inne metody doprowadzenia do zasadniczej reformy Unii zawiodły. Tymczasem jego przemówienie było przede wszystkim próbą przedstawienia alternatywnej koncepcji europejskiej integracji. Kaczyński mówił o przebudowie instytucji unijnych, nowym traktacie, przywróceniu państwom narodowym realnych kompetencji, ograniczeniu władzy Komisji Europejskiej i odbudowie gospodarczej konkurencyjności Europy. Sprowadzenie tego wszystkiego do zapowiedzi Polexitu jest tradycyjnym uproszczeniem, które skutecznie zastępuje debatę o treści wystąpienia debatą o jednym, najbardziej kontrowersyjnym jego fragmencie.
Punktem wyjścia była diagnoza kryzysu gospodarczego Europy. Prezes PiS zwracał uwagę na pogłębiającą się różnicę między potencjałem gospodarczym Stanów Zjednoczonych a Unią Europejską, wskazując na różnicę przekraczającą 10 bilionów dolarów rocznie. Przypominał również, że jeszcze przed brexitem łączna gospodarka Unii i Wielkiej Brytanii była pod względem PKB nieco większa od amerykańskiej. Dziś Europa coraz wyraźniej traci dystans, a jej pozycja gospodarcza i technologiczna słabnie. Nie jest to wyłącznie rezultat zewnętrznych uwarunkowań czy błędów poszczególnych rządów. Problem tkwi również w samym modelu funkcjonowania Unii. Rozrastająca się biurokracja, nadmierna centralizacja, regulacyjna presja i stopniowe przejmowanie kompetencji przez instytucje ponadnarodowe ograniczają możliwości rozwojowe państw członkowskich. Europa, zamiast tworzyć warunki do konkurencji i innowacji, coraz częściej koncentruje się na regulowaniu kolejnych obszarów życia gospodarczego. Właśnie dlatego, zdaniem prezesa PiS, nie wystarczy kosmetyczna korekta unijnej polityki. Konieczna jest zasadnicza zmiana sposobu funkcjonowania całej wspólnoty.
Okno możliwości czy strachu?
Kaczyński zwracał uwagę, że obecna sytuacja polityczna w Europie może stworzyć wyjątkową okazję do przeprowadzenia takiej reformy. Zmiany układu sił we Francji, Włoszech, Polsce, Hiszpanii czy potencjalnie w Niemczech mogą doprowadzić do powstania środowisk politycznych zainteresowanych zmianą kierunku europejskiej integracji. To właśnie nazwał oknem możliwości. Nie chodziłoby o samotną konfrontację Polski z Brukselą, lecz o zbudowanie międzynarodowego porozumienia państw, które uznają, że obecny model Unii wymaga gruntownej przebudowy. W tym kontekście proponował powołanie międzynarodowej grupy roboczej, która przygotowałaby koncepcję zmian, dokumentowała przypadki naruszania traktatów przez instytucje unijne i koordynowała działania polityczne oraz prawne. Istotną rolę miałyby odegrać również parlamenty narodowe, których uprawnienia w zakresie kontroli przestrzegania zasady pomocniczości powinny zostać wykorzystane znacznie skuteczniej niż dotychczas.
Jednym z głównych zarzutów wobec obecnego systemu jest stopniowe przesuwanie realnej władzy z państw członkowskich do instytucji ponadnarodowych: Komisji Europejskiej i Trybunału Sprawiedliwości UE, którym zarzucał rozszerzanie kompetencji poza granice wyznaczone traktatami. W jego ocenie zasady suwerenności, równości państw, pomocniczości i proporcjonalności coraz częściej pozostają zapisami formalnymi, które nie znajdują odpowiedniego odzwierciedlenia w praktyce. Unia miała być wspólnotą państw współpracujących w określonych obszarach, a nie strukturą, która stopniowo przejmuje kolejne kompetencje i podporządkowuje sobie krajowe systemy prawne. Kaczyński podważał również mechanizmy, za pomocą których instytucje unijne uzasadniają rozszerzanie swoich uprawnień. W jego ocenie prowadzi to do sytuacji, w której decyzje o coraz większym znaczeniu dla obywateli podejmowane są poza bezpośrednią kontrolą demokratyczną poszczególnych społeczeństw.
Good bye Komisjo
Dlatego jednym z najważniejszych elementów przedstawionego projektu jest zmiana układu instytucjonalnego Unii. Kaczyński opowiedział się za likwidacją Komisji Europejskiej w jej obecnej formule i przeniesieniem głównego ciężaru decyzji do Rady Europejskiej, w której zasiadają szefowie państw i rządów. Oznaczałoby to odejście od modelu, w którym Komisja odgrywa centralną rolę w inicjowaniu europejskiego prawodawstwa, na rzecz zdecydowanie silniejszej współpracy międzyrządowej. Unia miałaby zostać jednoznacznie określona jako organizacja międzyrządowa zrzeszająca suwerenne państwa, a zakres jej kompetencji powinien być precyzyjnie wyznaczony w traktatach. Równie radykalna jest propozycja dotycząca Parlamentu Europejskiego. Kaczyński chciałby zastąpienia obecnego modelu zgromadzeniem delegatów wyłanianych przez parlamenty narodowe, z zachowaniem proporcji politycznych wynikających z wyborów krajowych. W ten sposób europejska reprezentacja miałaby być silniej związana z demokratycznym mandatem uzyskanym w poszczególnych państwach.
Zmiany miałyby objąć również Trybunał Sprawiedliwości UE. Kaczyński postulował zaostrzenie kryteriów wyboru sędziów, wymaganie odpowiedniego doświadczenia orzeczniczego oraz wprowadzenie jednej, nieodnawialnej kadencji. Krytykował także mechanizm oceny kandydatów i wskazywał na ryzyko upolitycznienia procesu nominacyjnego. Istotnym elementem jego koncepcji jest również zasada równości państw członkowskich. Prezes PiS przywoływał przykład Niemiec i ich rozwiązań ustrojowych, wskazując, że rozwiązania tolerowane w jednym państwie nie powinny być automatycznie kwestionowane w innym. Jego zdaniem nie może być tak, że państwa członkowskie podlegają różnym standardom oceny, a instytucje europejskie stosują wobec nich odmienne kryteria. Spór dotyczy więc nie tylko zakresu kompetencji Brukseli, lecz także tego, czy wszystkie państwa rzeczywiście korzystają z równych praw i podlegają tym samym zasadom.
Mniejszość blokująca
Kolejnym narzędziem nacisku miałoby być wykorzystanie mniejszości blokującej w Radzie UE. Przy odpowiedniej koordynacji stanowisk państwa reprezentujące ponad 35 proc. ludności Unii mogą blokować określone decyzje podejmowane większością kwalifikowaną. Kaczyński widział w tym realny instrument polityczny, który mógłby zmusić instytucje unijne do podjęcia negocjacji. W dalszej perspektywie wskazywał również na możliwość zawarcia nowego porozumienia traktatowego przez państwa zainteresowane reformą. To właśnie w tym miejscu pojawia się najbardziej kontrowersyjny fragment przemówienia. Prezes PiS mówił o możliwości rozpoczęcia rokowań dotyczących wyjścia z Unii Europejskiej, jeżeli pozostałe metody nie przyniosłyby rezultatu. Określił to jako metodę twardą i ryzykowną, ale wartą rozważenia w sytuacji, w której dalsze funkcjonowanie w obecnym modelu prowadziłoby do coraz większego ograniczenia suwerenności państw. Nie można tego fragmentu przemilczeć, ale nie można też udawać, że stanowił on główną treść wystąpienia. Był przedstawiony jako wariant ostateczny, po wcześniejszych próbach zbudowania koalicji reform, wykorzystania mechanizmów traktatowych i wynegocjowania nowego modelu współpracy.
Warto przy tym zwrócić uwagę, że wizja przedstawiona przez Kaczyńskiego nie ograniczała się do kwestii ustrojowych. Prezes PiS mówił również o tym, jak Europa powinna odzyskać gospodarczą i technologiczną konkurencyjność.Wskazywał na energetykę jądrową, w tym rozwój małych reaktorów modułowych SMR i MMR, oraz sztuczną inteligencję jako dwa strategiczne obszary, w których kontynent musi zbudować własne możliwości. Europa nie może pozostać jedynie odbiorcą technologii rozwijanych w Stanach Zjednoczonych czy Chinach. Potrzebuje własnego potencjału badawczego, przemysłowego i energetycznego. Rozwój sztucznej inteligencji wymaga bowiem nie tylko kapitału i specjalistów, ale również ogromnych zasobów energii oraz nowoczesnej infrastruktury. Dlatego Kaczyński łączył przyszłość europejskiej gospodarki z rozwojem energetyki jądrowej i technologiczną autonomią. W jego ocenie bez tych inwestycji Europa będzie nadal tracić dystans do największych światowych gospodarek.
Szczególnie interesujący jest postulat dotyczący Wielkiej Brytanii. Kaczyński wskazywał na możliwość ponownego włączenia Zjednoczonego Królestwa do zreformowanej wspólnoty. Przywoływał potencjalny wzrost łącznego PKB Europy o blisko 4 biliony dolarów, a także wzmocnienie jej potencjału militarnego i nuklearnego. To propozycja, która pokazuje szerszy geopolityczny wymiar przedstawionej koncepcji. Nie chodzi bowiem o zamknięcie Europy w granicach poszczególnych państw, lecz o zbudowanie silniejszej wspólnoty, zdolnej do konkurowania ze Stanami Zjednoczonymi i Chinami. W tym sensie trudno uczciwie przedstawiać całe wystąpienie jako projekt izolacji Polski. Kaczyński mówił o zmianie zasad współpracy, zwiększeniu atrakcyjności europejskiej wspólnoty i możliwości ponownego przyciągnięcia państwa, które wcześniej zdecydowało się ją opuścić.
Donald Tusk i jego współpracownicy wyeksponowali fragment dotyczący rokowań o wyjściu, pomijając fakt, że Kaczyński przedstawił wcześniej cały zestaw działań mających doprowadzić do reformy Unii.
Pakiet Kaczyńskiego
Wystąpienie na Krynica Forum 2026 było przede wszystkim próbą postawienia pytania o przyszłość europejskiej integracji. Czy Unia ma pozostać wspólnotą suwerennych państw, które współpracują tam, gdzie jest to korzystne i potrzebne, czy też ma stopniowo przekształcać się w coraz bardziej scentralizowaną strukturę polityczną? Czy Europa chce odbudować swoją konkurencyjność gospodarczą i technologiczną, czy nadal będzie tracić dystans do największych światowych potęg? I wreszcie: czy państwa członkowskie mają jeszcze realny wpływ na kierunek integracji, czy też ich rola będzie systematycznie ograniczana?
Nie trzeba podzielać wszystkich propozycji prezesa PiS, żeby dostrzec, że przedstawił on znacznie szerszy projekt niż sugerują jego przeciwnicy. Nie ukrywał nawet najbardziej kontrowersyjnego elementu swojej koncepcji, czyli możliwości rozpoczęcia rokowań dotyczących wyjścia z UE w przypadku niepowodzenia pozostałych metod. Ale właśnie dlatego należy oceniać całe wystąpienie, a nie pojedyncze zdanie wyrwane z kontekstu. Kaczyński przedstawił plan gruntownej przebudowy Unii Europejskiej, a nie prosty program wyprowadzenia Polski ze wspólnoty.
Czy jest możliwy do realizacji? Sam Jarosław Kaczyński stwierdził, że musi opierać się na ważnym komponencie jakim jest szczęście. Dziś szczęście to po pierwsze zmiana polityczna w szeregu państw europejskich, po drugie, wola wprowadzenia wspólnych zmian ze strony formacji, które przejmą władzę. Łatwo nie będzie. Ale na pewno nie jest to Polexit. Przynajmniej jeszcze nie.
Materiał przygotowany ze wsparciem AI na podstawie podcastu Wiktora Świetlika i uwag redakcji Dobitnie
Wiktora Świetlika mówiącego na ten temat można posłuchać tutaj…
https://youtu.be/QA68UVVlPs0